Zajączkowski Stanisław Marian

Stanisław Marian Zajączkowski urodził się 7 lipca 1931 r. we Lwowie, zmarł 22 lutego 2014 roku w Łodzi.Naukę rozpoczął w Wilnie, gdzie ukończył gimnazjum. Tutaj też Jego ojciec był profesorem na Uniwersytecie Stefana Batorego.

W 1945 r. przeprowadził się z rodzicami na stałe do Łodzi. Tutaj ukończył Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Łódzkiego na kierunku historia (I i II stopień). W 1962 r. obronił pracę doktorską. Następnie pracował kolejno (1955 r. –1956 r.) w Bibliotece Instytutu Historii UŁ, Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Łodzi, prowadząc jednocześnie zajęcia ze studentami i publikując artykuły dotyczące dziejów osadnictwa na Ziemi Łęczyckiej i Sieradzkiej. Od 1956 r. podjął pracę naukową w Katedrze Historii Polski do XV w. i Nauk Pomocniczych Historii. W 1969 r. otrzymał habilitację i został docentem w Zakładzie Historii UŁ, zaś w 1989 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1990 r. zwyczajnego. Był historykiem-mediewistą.

Pomimo przejścia (2001 r.) na emeryturę był czynnym pracownikiem naukowo-dydaktycznym. Jest autorem ponad 100 opracowań naukowych, w tym 10 książek. Większość z nich dotyczy średniowiecznych dziejów ziem Polski Środkowej między innymi dziejów powiatu kutnowskiego: Oporów, Orłów, Żychlin, powiat orłowski, Dąbrowice, Łąkoszyn, Nowe, Strzegocin, Krośniewice.
Badania naukowe dotyczyły takich tematów jak: własność szlachecka, osadnictwo, stosunki kościelne, historia wojskowa itp. Główne prace pojawiały się na łamach periodyków historycznych. Był również redaktorem naukowym: monografii miast, Serii Informacyjnej Wydawnictw UŁ, zeszytów z serii „Acta Universitatis Lodziensis” . Aktywnie działał w pracach Polskiego Towarzystwa Historycznego i ZNP, otrzymał wiele nagród, wyróżnień, odznaczeń i krzyży.

Bliską współpracę z Ziemią Kutnowską i TPZK rozpoczął profesor w latach 90. XX w. Nakładem TPZK została wydała publikacja Jego autorstwa: Sieć parafialna na obszarze przedrozbiorowego powiatu orłowskiego do początku XVI wieku, Kutno 2001. Od 2001 r. profesor systematycznie publikował artykuły w „Kutnowskich Zeszytach Regionalnych”. Dotyczyły one średniowiecznych dziejów: Dąbrowic, parafii Nowe, parafii Krośniewice, parafii Strzegocin, parafii Łąkoszyn. Zamieścił również recenzję monografii Krośniewic. Ponadto kilkakrotnie uczestniczył w sesjach naukowych w Muzeum-Zamek w Oporowie, poświęconych dziejom tej miejscowości. W 2002 r. prof. Zajączkowski otrzymał godność Członka Honorowego TPZK.

Pan Profesor zmarł 22 lutego 2014 roku w Łodzi w wieku 82 lat.

Zdecydowana większość Jego opracowań dotyczy ziem Polski środkowej. Badania nad nimi na szerszą, skalę rozpoczęły się w zasadzie dopiero po II wojnie światowej i udział w nich Profesora jest znaczący, a w wielu kwestiach pionierski. Można w nich wyróżnić dwa nurty. Pierwszy to badania nad własnością szlachecka, której S. M. Zajączkowski poświęcił swoją rozprawę doktorską, która była podstawą opublikowania później 7 obszernych artykułów. W tej dziedzinie osiągnął znaczące sukcesy, gdyż żaden region nie ma tak dokładnie i solidnie opracowanej struktury własności ziemskiej i kompleksów majątkowych jak Łęczyckie i Sieradzkie. Drugi ze wspomnianych nurtów wiąże się z problematyką osadniczą w Łęczyckiem i Sieradzkiem, której dotyczyła rozprawa habilitacyjna, pt. Ziemie łęczycka i sieradzka od końca XIV do początków XVI w. Z uwagi na pokaźne rozmiary (ponad 700 stron maszynopisu), w 1969 r. ukazała się ona tylko w streszczeniu (91 ss.), ale dzięki zawartym w niej ustaleniom powstało później szereg odrębnych prac. Dotyczą one kształtowania się granic ziem łęczyckiej i sieradzkiej w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych oraz sieci osadniczej i struktury własnościowej, lokacji wsi na prawie niemieckim i początków folwarków. Dochodzą. do tego liczne rozprawy i przyczynki do średniowiecznych dziejów miast i wsi w naszym regionie (Bielawy, Brodnia, Burzenin, Grzegorzew, Koniecpol, Lutomiersk, Łask, Łęczyca, Oporów, Orłów, Rozprza, Sędziejowice, Turek, Zgierz, Żychlin, Żytno). W 1976 r. ukazała się odrębna praca o osadnictwie na obszarze dzisiejszej Łodzi, zmodyfikowana w 2000 r. Kolejne studia z dziejów osadnictwa, struktury własnościowej i stosunków kościelnych dotyczą całych powiatów; w 1996 r. powiatu orłowskiego, w 2001 r. powiatu piotrkowskiego. Z nurtem osadniczym wiążą się prace dotyczące przeszłości wsi należących do starostw inowłodzkiego i łęczyckiego oraz kolegiaty Łęczyckiej, dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w kluczu piątkowskim i tenucie zduńskiej, dóbr łaznowskich i niesułkowskich biskupstwa włocławskiego, lokacji wsi na prawie niemieckim w dobrach pabianickich kapituły krakowskiej oraz w powiecie brzezińskim, a do druku przygotowane są opracowania odnoszące się do powiatów: łęczyckiego i radomszczańskiego.
Stanisław Marian Zajączkowski jest Honorowym Członkiem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej1.

  1. W nocie biograficznej wykorzystano informacje ze strony Polskiego Towarzystwa Historycznego: http://pthlodz.uni.lodz.pl/poziom2/smz.html